به يقين و ايمان انسان افزوده نشود . اما آن كه به وجود خداوند گواهى دهد و سپس با اولين پيشامد ناگوار و يا توهم باطل ، شك و ترديد به قلب او راه يابد ، از ايمان كامل بهره‌اى نبرده است ؛ هرچند كه شب‌ها را به نماز بايستد و روزها را به روزه‌دارى بگذارند . امام على عليه السّلام درحق يكى از خوارج كه شبى را بيدار بود و نماز شب مىخواند و قرآن تلاوت مىكرد ، فرمود : « خوابى كه با ايمان و يقين همراه باشد ، بهتر از نمازى است كه با شك و ترديد خوانده شود . » « 1 » با همين مضمون حديث مشهورى روايت شده كه « خواب انسان عالم بهتر از عبادت جاهل و نادان است . » « 2 » ( كمال التّصديق به توحيده ) بيشتر شارحان ، تصديق را به دو نوع ناقص و كامل تقسيم كرده و تصديق ناقص را نوعى از اعتقاد و باور به خدا همراه با اعتقاد به وجود شريكى براى او و يا احتمال آن دانسته و افزوده‌اند كه لازمه اين نوع پندار ، پذيرش اجزاء براى ذات خداوند است و ذات داراى اجزاء نمىتواند واجب الوجود باشد . . . واقعيت آن است كه شرك راه به ايمان و تصديق نمىبرد و بلكه از الحاد ، زشت‌تر و ناپسندتر است ؛ چه آن كه الحاد تنها به انكار توحيد مىانجامد ، ولى شرك جداى از انكار توحيد ، تعدد خدايان را نتيجه مىدهد . بنابراين امام عليه السّلام تحقق خداباورى را تنها در زدودن هر آن چه رنگ و بوى شرك مىدهد و زدودن افزونه‌ها از ذات او مىداند و آنان كه شريكى براى خدا قرار مىدهند ، به طور كلى خداباور نيستند ؛ نه اين كه به كمال خداباورى نرسيده‌اند .

--> ( 1 ) . شرح نهج‌البلاغه ، محمد عبده : 4 / 22 ؛ شرح ابن ميثم بحرانى : 5 / 289 . ( 2 ) . السرائر ، ابن ادريس : 3 / 620 ؛ من لا يحضره الفقيه : 4 / 367 ؛ مكارم الأخلاق ، طبرسى : 441 .